Źródłem zanieczyszczeń w zakładach produkcyjnych są ludzie oraz wykorzystywany sprzęt. Utrzymanie najwyższych standardów czystości jest jedną z podstawowych kwestii w wielu branżach produkcyjnych – między innymi w przemyśle spożywczym. W niektórych sytuacjach ten poziom czystości musi być tak wysoki, że konieczne jest wprowadzenie obszarów sterylnych, jałowych, czyli pomieszczeń czystych „clean room”.
Czym jest cleanroom?
Przeznaczenie clean room
Pomieszczenia czyste są niezbędne do zachowania określonego poziomu czystości atmosfery w obszarach produkcyjnych, laboratoryjnych czy badawczych. Pomagają stworzyć odpowiednie warunki do maksymalizacji efektywności pracy – dezynfekcja w zakładzie przemysłowym nie jest wystarczająca. Pomieszczenia czyste zostały stworzone z myślą o ograniczeniu zanieczyszczeń na danym obszarze.
Zanieczyszczenia gromadzące się w powietrzu czy na ubraniach pracowników mogą w niesprzyjających okolicznościach zostać przeniesione na półprodukty lub produkt docelowy. W przypadku produkcji wymagającej zachowania najwyższych standardów czystości taka sytuacja oznacza, że dana partia produktu może zostać skażona. Przez to nie będzie nadawała się do sprzedaży, a jeśli zanieczyszczenia nie zostaną wykryte i trafi on na rynek, może to przynieść niekorzystny efekt dla firmy. Od konieczności wycofania produktu, przez utratę reputacji producenta o wysokim poziomie zachowywanej czystości produktów, nawet po problemy z użyciem produktu bądź z wywołaniem ubocznych skutków zdrowotnych u konsumentów.
Stąd też pomieszczenia sterylne typu clean room wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym, medycznym ale także biotechnologicznym czy komputerowym. Są one niezwykle istotne również w obiektach przemysłowych z branży kosmetycznej oraz laboratoriach.
Celem pomieszczeń czystych jest więc zachowanie maksymalnej czystości otoczenia. Cel ten jest osiągnięty na etapie projektowym i wykonawczym, przez stosowanie się do odpowiednich wytycznych związanych z budową i wyposażeniem pomieszczeń czystych, ale także poprzez ich odpowiednie utrzymanie – mycie, czyszczenie, odkażanie, dekontaminację. Aby spełnić warunki, jakich wymagają pomieszczenia czyste, wentylacja i filtracja muszą regulować parametry powietrza, takie jak temperatura, wilgotność i ciśnienie zgodnie z charakterem czynności prowadzonych w obrębie danej przestrzeni. Instalacja odpowiedzialna za wymianę powietrza musi zapewniać parametry pracy zgodne z założeniami projektowymi. Kluczową częścią systemu są wysokiej jakości filtry HEPA, pozwalające usuwać zanieczyszczenia powstałe wewnątrz pomieszczenia.
Wytyczne do pomieszczeń czystych
Wymogi stawiane klasie czystości, jaką ma utrzymywać clean room, wskazane są w normie PN EN-ISO 14644-1:2016-03. Takich klas wyróżniono dziewięć, bazujących między innymi na wartościach granicznych cząstek znajdujących się wewnątrz pomieszczenia. Podstawowa klasa czystości określa tę wartość na 293 tysięcy mikrometrów, zaś najbardziej restrykcyjna, stosowana np. w przemyśle farmaceutycznym, na 0,2 mikrometra cząstek na metr sześcienny.
W zależności od specyfiki zakładu produkcyjnego w pomieszczeniu czystym mogą podlegać kontroli różne czynniki. Od tak oczywistych, jak kurz czy bakterie, po bardziej wyrafinowane, jak poziom temperatury czy ciśnienia w pomieszczeniu. Zastosowanie pomieszczeń czystych w przemyśle spożywczym minimalizuje ryzyko zanieczyszczenia produktu np. przy obróbce i przetwarzaniu nabiału, ryb, mięsa.
Charakterystykę pomieszczeń czystych określa także GMP, czyli Dobra Praktyka Produkcyjna (Good Manufacturing Practice).
Procedura korzystania z pomieszczenia czystego wymaga przejścia przez śluzę, wyposażoną w tzw. prysznic powietrzny. W jego trakcie z pracowników usuwane są cząsteczki zanieczyszczeń, w tym również komórek bakterii oraz częściowo wirusów. Co do zasady pomieszczenie czyste clean room wymaga też, by przebywające w nim osoby były przeszkolone co do procedury oraz wyposażone w odzież ochronną – obejmującą kombinezon, obuwie, okulary, maskę na twarz. Dzięki temu ryzyko skażenia w produkcji żywności jest minimalizowane.
